Kraken: Rewolucyjna hybryda w świecie sprzętowych klonów ZX Spectrum

Świat klonów komputera ZX Spectrum w ostatnich latach przeżywa istną eksplozję innowacyjnych konstrukcji. Na rynku pojawiały się już płyty oparte na klasycznych układach scalonych, takie jak Harlequin czy Omni, a także małe rewolucje bazujące na elastycznych układach FPGA, reprezentowane przez projekty Sizif-512 oraz N-Go, będący wiernym klonem ZX Nexta. Nie zabrakło również klonów programowych, wykorzystujących mikrokontrolery ESP32 oraz platformę Raspberry Pi Pico. Wydawać by się mogło, że w kwestii unowocześniania kultowego „gumiaka” powiedziano już wszystko, jednak z warsztatu Lotarka wyjechał projekt o nazwie Kraken. To rzadko spotykana, niezwykle ambitna hybryda, łącząca w sobie ogromne możliwości nowoczesnego układu FPGA z obecnością prawdziwego, fizycznego procesora Z80.

Dwa procesory i precyzja zegara

Architektura Krakena opiera się na zastosowaniu dwóch współpracujących ze sobą i działających zamiennie jednostek obliczeniowych: procesora Z80 zrealizowanego w logice FPGA (określanego jako Z80S, czyli SoftCore) oraz fizycznego, krzemowego układu Z80 wlutowanego w płytę. Procesor symulowany przez FPGA służy do uruchamiania maszyny ze standardową dla modelu 48K prędkością 3,5 MHz, ale pozwala również na włączenie trybu turbo, podbijającego taktowanie do 7,14 MHz. Oprócz procesora, w strukturze FPGA zaszyto całą logikę komputera, zastępstwo układu ULA oraz liczne dodatki sprzętowe.
Zastosowanie drugiego, oryginalnego procesora rozwiązuje fundamentalny problem, na który twórcy klonów rzadko zwracali uwagę. Fizyczny układ pozwala na poprawną pracę nie tylko z bazową częstotliwością 3,5 MHz, ale także z prędkością około 3,5469 MHz, charakterystyczną dla komputerów ZX Spectrum 128 i nowszych. Popularne rozwiązania konkurencyjne (takie jak układ Sizif-512) w trybie 128 pracują o około 1,5% za wolno w stosunku do historycznego oryginału. Na Krakenie różnica ta znika, co łatwo zauważyć podczas uruchamiania wymagających produkcji demoscenowych – animacja i synchronizacja w demie Aeon kończą się w idealnym, zaplanowanym przez twórców momencie. Implementacja dwóch niezależnych częstotliwości wymagała zastosowania na płycie głównej dwóch osobnych generatorów zegara.

Audiowizualne rozszerzenia

Kraken został wyposażony w potężny i prawdopodobnie najbardziej rozbudowany zestaw układów dźwiękowych, jaki kiedykolwiek udało się zmieścić na jednej płycie kompatybilnej ze Spectrum. Użytkownicy otrzymują do dyspozycji: standardowy, trzykanałowy syntezator AY-38910, kartę TurboSound łączącą dwa układy AY (łącznie 6 kanałów) oraz moduł TurboSound FM dodający kolejne 6 kanałów syntezy FM. System posiada również zaimplementowaną kartę z układem Philips SAA-1099, wykorzystywaną w epoce w komputerach SAM Coupé. Charakteryzuje się ona sprzętowym stereo, sześcioma kanałami dla fali prostokątnej oraz dwoma kanałami dla szumu. Zestaw uzupełniają: SoundDrive z czterema niezależnymi, 8-bitowymi przetwornikami DAC do odtwarzania sampli, prosty przetwornik Covox (pojedynczy, 8-bitowy DAC) oraz typowy systemowy beeper, którego wyjście można przekierować na tor wideo do telewizora.
Wizualna strona pracy komputera jest generowana przez nowoczesną implementację układu ULA+. Rozszerza on drastycznie ograniczone możliwości graficzne bazowego ZX Spectrum, przy jednoczesnym zachowaniu pełnej wstecznej kompatybilności. Co istotne, konwersja cyfrowego sygnału wideo na analogowy realizowana jest tu poprzez precyzyjny, 9-bitowy przetwornik DAC. Oferuje on nieporównywalnie lepsze i głębsze odwzorowanie własnych, konfigurowanych palet kolorystycznych niż tańsze, 6-bitowe przetworniki stosowane chociażby w projekcie Sizif-512.

Mnogość platform i obsługa nośników

Obecność szerokiej palety rozszerzeń pozwala płycie na płynną transformację w wiele klasycznych maszyn. Kraken potrafi bootować się jako ZX Spectrum 48K (z dołączonym układem AY lub Covoxem), ZX Spectrum 128 ze swobodną konfiguracją dodatków, Amstrad +3, a także legendarny klon Timex 2048. Maszyny te operują zgodnie z oryginałami na 48 KB lub 128 KB wbudowanej pamięci operacyjnej. Entuzjaści demosceny mogą ponadto uruchomić rosyjskiego Pentagona, oferującego potężne zaplecze dźwiękowe oraz 512 KB pamięci ROM. Sprzęt zawiera też opcje odpalania alternatywnych, ulepszonych systemów operacyjnych oraz preinstalowane, gotowe do natychmiastowego grania klasyki z modelu 48K.
Dużym zaskoczeniem i pewnego rodzaju kompromisem projektowym jest brak wbudowanego slotu na karty SD (interfejsu DivMMC) oraz wbudowanego portu dla joysticka. Użytkownik musi zaopatrzyć się w zewnętrzny interfejs wpinany w złącze krawędziowe – doskonale sprawdzą się tu np. moduły Bizon Lite czy DivMMC USB autorstwa Lotarka. W przyszłości dedykowany, zewnętrzny program konfiguracyjny ma zostać natywnie zintegrowany z interfejsami z rodziny Bizon.
Aby jednak ułatwić korzystanie z gołej płyty, producent wyposażył Krakena w moduł Bluetooth. Komputer jest widoczny dla smartfonów jako bezprzewodowe urządzenie audio. Sparowanie telefonu pozwala – przy użyciu np. aplikacji ZX Tape Player – odtwarzać i wgrywać programy kasetowe prosto z chmury za pomocą wbudowanej wyszukiwarki. Ten sam interfejs wykorzystywany jest do wgrywania narzędzia zarządzającego komputerem, pozwalającego na przygotowanie dwóch podręcznych profili konfiguracyjnych.

Fizyczna konstrukcja i opłacalność

Format i fizyczny rozkład portów płyty to ukłon w stronę tradycji. Kraken idealnie pasuje do oryginalnych obudów modeli ZX 48K oraz ZX Plus, nie wymuszając na użytkowniku żadnego wiercenia ani cięcia plastiku. Na laminacie umieszczono oryginalne złącza do tasiemek membranowej klawiatury. Tradycyjne miejsce złącza rozszerzeń i portu EAR (mini-jack na magnetofon) pozostało bez zmian. Z kolei przestrzeń zajmowaną niegdyś przez wejście mikrofonowe zastąpił fizyczny przycisk funkcyjny, umożliwiający w locie przełączanie się między dwoma wybranymi w konfiguratorze profilami sprzętowymi. Zamiast kłopotliwego złącza antenowego RF, zastosowano profesjonalne wyjście wideo RGB. Zastosowano tu gniazdo DIN 9 (znane z konsoli Sega Mega Drive 2), do którego pasuje większość popularnych kabli SCART RGB używanych w świecie retro. Do bezproblemowej pracy bez zakłóceń w torze wideo, płyta wymaga dobrej klasy, stabilnego zasilacza 9V. Nowoczesnym akcentem wewnątrz obudowy jest ukryty port USB-C służący do aktualizacji firmware’u FPGA podłączonego bezpośrednio do PC.
Koszt zakupu samego komputera wynosi obecnie 489 zł, przy czym skorzystanie z przelewu tradycyjnego obniża cenę o 7%, do pułapu około 450 zł. Jeśli użytkownik buduje system od podstaw, musi doliczyć koszt interfejsu (np. Bizon Lite za 260 zł) oraz obudowy z klawiaturą (około 300 zł), co winduje koszt ostateczny do około 1100 zł. Jednak dla weteranów, którzy posiadają w szafie uszkodzonego „gumiaka” lub ZX Plusa z dobrą obudową i mają już w arsenale rozszerzenie z serii DivMMC, jest to oferta deklasująca konkurencję. Kraken jawi się jako absolutny potwór sprzętowy i jeden z najbardziej opłacalnych, pozbawionych kompromisów upgrade’ów dla brytyjskiego mikrokomputera, przewyższając w kwestii wygody czy dokładności starsze konstrukcje Sizif-512 oraz będąc świetną, realnie dostępną alternatywą dla hiszpańskiego N-Go czy legendarnego, lecz wciąż trudno dostępnego ZX Nexta.